قلب تپنده اي از سنگ براي يك كلانشهر
مجموعه پوتسدامر پلاتز؛ ميدان قديمي شهر كه قبلا پيوندي با فعاليتهاي شهري داشت و روزگاري ديوار برلين آن را به دو نيم شرق و غرب تقسيم كرده بود، بخشي از ساختار تاريخي برلين بود.سالهاي 1920 ، نقطه عطفي براي پوتسدامر پلاتز بود، در آن زمان پوتسدام قلب تپنده برلين بود، حيات اجتماعي و اقتصادي روز و شب درآن امتداد داشت. به همين سبب مركزيت شهر را برلين را به خود اختصاص داده بود. در هنگام جنگ جهاني دوم اين مركزيت شهري تخريب شد. پس از آن برلين به دو بخش تقسيم شد و ديوار برلين از ميان پوتسدام عبور كرد. دو بخش ايجاد شده هر كدام مركز خود را بنيان نهادند؛ برلين شرقي به مركزيت الگساندر پلاتز و برلين غربي به مركزيت كودام. اما پوتسدام پس از آن واقعه تبديل به بياباني خالي از سكنه شد. قبل از ايجاد ارتباط ميان برلين شرقي و غربي و فروريختن ديوار برلين،‌ مساله احيا و بازسازي اين مكان مورد توجه واقع شد.
با فروريختن ديوار در 1989،‌ فكر باززنده سازي آن به عنوان مركزيت جديد شهري در پيرامون آن شكل گرفت. پس از برگزاري چندين مسابقه طي سالهاي 1991 و 1992 براي طرح و برنامه فضايي به همراه آماده سازي و اجراي زير ساختهاي شهري و با در نظر داشتن امكان ارتباط آسان و سريع پوتسدامر پلاتز با كل شهر مورد بهره برداري قرارگرفت.
به همين علت جمعي از معماران در برلين به نام IBA به همراه جمعي از سياستمداران بر بازسازي آن به توافق رسيده بودند،‌ اساس اين ذهنيت بر پايه زنده و پويا كردن مركزيتي تاريخي و رشد و توسعه زندگي در آن بواسطه ساخت خانه هاي مسكوني، ساختمانهايي همگاني و شهري نظير فروشگاهها، دفاتر، موسسات قرار داشت.
بدين ترتيب از ابتداي برنامه ريزي براي پوتسدامرپلاتز، طرح بر پايي احياي هويت تاريخي مكان در يك بافت شهري و ايجاد فضاي زندگي در غالبي شهري با امكانات فضايي كار و تفريح و گذران اوقات فراغت و ... و دسترسي مناسب به نيازمنديهاي ساكنان اين مركزيت قرار داده شده بود.
پس از برگزاري چندين مسابقه طي سالهاي 1991و 1992 براي طرح و برنامه فضايي پوتسدامر پلاتز؛ هيلمر و ساتلر برندگان اول مسابقه، طرحي بر پايه احياي هويت تاريخي خيابان اصلي و ميدان، با حفظ تناسبات انساني ارايه دادند. طرح آنها بر اساس بلوك هاي شهري مستطيلي شكل با دسترسي هاي كم عرض به معابر اصلي و درختاني كه در يك محور قرار داشتند، با در نظر داشتن اهداف برنامه؛‌ امكان مالكيت خصوصي و توانايي متوسط پرداخت نرخ اجاره، شكل گرفته بود.
به اين ترتيب هدف بوجو آوردن پهنه شهري زنده و پويا، در پيوند با هويت تاريخي، با تركيبي از كاربري هاي متنوع و كارآمد با در نظر داشتن نيازهاي سكونتي، كار،‌ گذران اوقات فراغت و ... و برتري نسبت كاربري مسكوني بر ديگر كاربريها در طرح ارايه شده توسط هيلمر و ساتلر به نظر مي رسيد، فكر شده بود.
همچنين بعد اقتصادي شكل گيري منطقه نيز با امكان ظهور و سكونت و خرده فروشي از طريق ايجاد تنوع در قيمت و توان خريد و اجاره و امكان تملك از نظر دور نمانده بود.
پس از آن دولت آلمان زمين پروژه را به شركت بزرگ به تفكيك سه بلوك و با نرخ ارزان واگذار كرد و از تقسيم آن بين چندين شركت بزرگ و كوچك امتنع ورزيد.
شركتهاي سوني، A+T ، ديلمر بنز هر يك بخشي از طرح مركز شهري پوتسدام را به تفكيك ارايه دادند. به همين سبب از طرح اوليه هيلمر و ساتلر دور شدند.
هر يك از شركت ها مسابقه اي برگزار نمودند و رنزو پيانو بخش ديلمر بنز، هلم‌وت يان برنده سوني و جيور‌‌جيو‌گراسي برنده A+T شدند. برندگان مسابقه از همكاري طراحان ديگري استفاده كردند و در نتيجه طرح جانمايي اوليه دستخوش تغييرات اساسي شد.

امكانات و دسترسي هاي شهري
پوتسدامر پلاتز با شهر برلين از طريق ايستگاه جديد قطار شهري زيرزميني و روزميني كه در شمال رودخانه با حفر تونلي زيرزميني و عبور از رودخانه و پارك وحش برلين ساخته شد، همين طور درهمان جهت تونل زيرزميني ديگري براي عبور سواره در دو طرف كانال آب واقع در راستاي جنوب به شمال شهر ساخته شد؛ هزينه اي كه براي آن در برنامه كار محاسبه و تنظيم شد،‌ يك دهم هزينه نهايي ساخت بود.
عمليات پشتيباني احداث و اجراي سايت جديد قابل توجه بود. محوطه وسيعي در جنوب رودخانه در نظر گرفته شد، ترمينا‌ل بارگيري و بار اندازي و همچنين وسايل مناسب جهت حمل ونقل و بارگيري خاك و مواد زايد حاصل از حفاري و مصالح مورد نياز براي اجراي سازه هاي ساختماني، پيش بيني و اجرا شد.
جنگل انبوهي از دكل جرثقيل هاي بر‌پا شده بر روي اسكلت ساختمان‌ها، منطقه را تحت شعاع قرار داده است.
مكعب قرمز رنگي به ابعاد 62.5 در 15 متر و ارتفاع 23 متر راهنماي مناسبي براي بازديد‌‌كنندگان از سايت بود. رنگ قرمز و بلندي آن، راهنماي مفيدي براي بازديد‌كنندگان از سايت بود، كه آنها مي توانستند اطلاعات پروژه هاي در حا‌ل ساخت را از آنجا تهيه كنند. فضاهاي عملكردي موجود در اين بنا بخش نظارت عمليات اجرايي، اطلاعات، رستوران، كافه تريا و دفتر فروش بود. طراح سا ختمان امكان بازكردن، نصب و باسازي كردن در جايي ديگر را براي آن در نظر گرفته بود. سا ختمان در طول عمليات اجرايي باقي ماند و عده اي بر اين عقيده بودند كه به عنوان يادبودي از طول مدت اجراي مجموعه پا برجا بماند.
دايملر‌بنز (Daimler-Benz) نوزده ساختمان را در پوتسدامر پلاتز ساخت. مساحت سايت آن 68000 مترمربع و با زيربنايي بالغ بر 340000 مترمربع احداث شد. بخش اعظم بناها به كاربري اداري، در حدود يك پنجم به كاربري مسكوني و بقيه فضاها شامل فروشگاهها،‌ خرده فروشي ها، رستوران، هتل، تاتر چند منظوره، تالار موسيقي و مركز سينمايي اختصاص يافته است.
دايملربنز با اين حجم ساختمان بيشترين ساخت و ساز را در بين سه شركت اصلي سازنده پوتسدامر پلاتز دارد.
رنزو پيانو به همراه كريستف كهل بكر هماهنگي و پياده سازي طرح و برنامه ريزي هاي لازم را و همچنين تهيه طرح هايي از ساختمانها را انجام دادند. آنها از همكاري تعدادي از معماران مشهور جهان استفاده نمودند.
مجموعه اداري طراحي شده توسط ريچارد راجرز و همينطور سينماي سه بعدي رنزو پيانو از شاخص ترين بناهاي اين بخش از مجموعه هستند. اولين ساختمان هايي كه در سال 1998 به اتمام رسيد، دو ساختمان اداري كه توسط آراتا ايسو زاكي و رنزو پيانو طراحي شده، مي باشد.

هلموت يان مساحت 26500 مترمربع و 132500 مترمربع زيربنارا ساخت. اين بخش كه در يك حجم يكپارچه با مقياسي فراتر از مقياس انساني و بدون آنكه هيچ معبري از ميان آن عبور كند، ساخته شد، طرح جامعي كه توسط هيلمر و ساتلر داده شده بود، را كاملا نقض مي كند.
ساختمان هاي اداري، شالوده اقتصادي و مالي طرح را تشكيل مي دهند كه اصلي ترين قسمت آن مركز اروپايي سوني است كه در امتداد خيابان اصلي پوتسدام كشيده شده است و ديگري برج بيست وشش طبقه نماد دروازه غرب به شرق است؛ دركنار ميدان پوتسدامر پلاتز ساخته شده است. اين احداث حداكثر ساختمان هاي اداري هم با اهداف اوليه طرح جامع در تضاد است.
مجموعه هاي مسكوني در دو بخش آپارتماني شكل گرفته اند، يك بخش در مركز مجموعه، حول يك بيضي احداث شده است و ديگري در امتداد خيابان بلو (Bellevue) از مركز شهري فوق الذكر است.
قسمتي از هتل تاريخي اسپلاندا كه پس از جنگ جهاني باقيمانده است را در طبقه همكف مركز سوني، قرار داده اند.
بخش هاي باقيمانده هتل شامل سالن اصلي و تالار صبحانه است كه پس از بحث ها و كشمكش هاي فراوان، اين دو قسمت به وزن 1300 تن روي يك بستر جديد بتني قرارگرفته اند؛ در امتدادي به طول 75 متر و با استفاده از هواي فشرده حركت داده شدند و در نهايت در جداره مجموعه آپارتماني قرار داده شدند.
در مركزسوني، مجموعه بناها در اطراف يك فضاي مركزي قرار گرفته اند كه مساحت آن 4000 متر مربع است و فرم آن بيضي شكل است. پوشش بام آن، سقفي چتري شكل از جنس فايبرگلاس است كه جزييات معماري high tech در آن موج مي زند.رستوران ها و كافه تريا و فروشگاهها در طبقه همكف دراطراف فضاي مركزي و همين طور يك سينمايي سه بعدي به همراه خانه فيلم و مركز سينمايي چند منظوره در طبقه زير زمين در زير كف بتني ساخته شده است.
مجموعه سوني، بدون شباهت چنداني به دو بخش ديگر پوتسدام، كاربرد عظيم شيشه و فلز در غالبي از معماري high tech و حامل مفهومي از معماري سكونت و گذران اوقا ت فراغت در‌يك اجتماع عمومي است.
بخش A+T را جيورجيوگراسي (Giorgio Grassi) به همراه همكارانش طراحي كرد. اين مجموعه داراي 16500 مترمربع مساحت و زيربناي 74000 مترمربع مي باشد. ساختمان ها 12 و 8 طبقه هستند. بيان معماري اين قسمت با ساير بخش ها كاملا متمايز است. پنج ساختمان با اجر قرمز پوشيده شده‌اند. پنجره ها در نما منظم، عمودي و مشبك به طور يكنواخت هستند. تقريبا تنوعي در حجم و نماي ساختمان ها وجود ندارد، جز يك قسمت از پيش فضاي L شكل يكي از ساختمانها كه با رنگ متفاوتي بيرون زده است.
مجموعه پوتسدامرپلاتز با طرح هايي كه ذكر شد، ساخته شد. اما سوالهاي بسياري هنوز به قوت خود باقي است؟ آيا خاطرات مردم با ساخت وساز جديد هنوز تداوم دارد يا معماران نتوانستند هويت تاريخي منطقه راهمراه با طرح هايشان حفظ كنند؟ آيا ساكنان برلين تمايلي به خريد و يا اجاره مسكن دراين منطقه دارند؟ آيا ساخت وسازهاي جديد كمكي به پاك شدن پوتسدامرپلاتز از خاطره ها كرد؟

جاي اين سوال باقي است كه چه عوامل و انگيزه هايي سبب شده است كه پس از گذار از دوران مدرنيسم و كسب تجربه نياز انسان به هويت مندي فضا و توجه به هويت تاريخي و مكان مندي، معماراني بين المللي چون رنزو پيانو، ريچارد راجرز، آراتا ايسوزاكي و... به تكرار اشتباهات گذشته پرداخته اند؟ بي شك نمي توان گفت كه اعمال نظر سرمايه گذاران چنين تاثير عميق در طراحي بناها گذاشته است؛ چه بسا كه در آن صورت رسا‌لت معمار زير سوال رفته است.
به نظر مي رسد كه پاسخ بسياري از سوالها، داراي ابهام است و شواهد نشان از عدم موفقيت طرح در تعامل با زندگي مردم در طول تاريخ پوتسدام مي دهد.
550 هزار مترمربع زير بنا در زميني به مساحت 11 هزار مترمربع بنا شده است. امكانات شهري مورد نياز مردم از جمله امكانات اداري، دفاتر و كارگاهها و امكانات تفريحي شهر از جمله فروشگاهها، رستوران ها و كافه، هتل ها، سينما ها و... و مجمعه مسكوني احداث شده است.
ارتباط سريع و آسان با تمامي شهر بوجودآمده است. همه چيز هماهنگ و منظم آماده استقبال مردم از مركز شهري تازه ساز است.
اما آيا ساختمانها سبب جذ‌ب مردم به اين منطقه شده است؟ و آيا ساخت وسازها سبب تداوم خاطره پوتسدام خواهد بود؟
به نظر ميرسد پاسخ به اين سوالها به نتايج مطلوبي ختم نمي شود. آپارتمان هاي مسكوني كه ارتباط آسا‌ن و سهل الوصولي با شهر برلين دارند، آماده فروش هستند. متقاضيان براي سكونت در اين محدوده، توريست ها براي گذران اوقات فراغت و تفريح با امكانات متنوع بلوك شهري آشنا مي شوند. اما آيا اين امكانات را پاسخي مناسب به خواسته هايشا‌ن مي يابند؟
معماران و سرمايه گذاراني كه در بنيان برنامه، طرح و اجرا نقش داشته اند، نكاتي را واگذارده‌اند. از جمله اينكه طرح جامع اوليه به نظام معماري برلين در شكل گيري معابر، دسترسي ها، فضا هاي اجتماعي و بيروني توجه داشته است، اما در آنچه كه در نها‌يت به اجرا در آمد، اين موارد رعايت نشد، بلكه آنچه ساخته شد، يك معماري دنباله رو high tech و بدون در نظر گرفتن آنچه كه نظام ساختار فضايي شهر برلين را تشكيل مي داده است.
طرح اوليه به تركيب فضا با طبيعت،‌سيماي شهري و مقياس انساني اهميت مي داد، اما در آنچه كه اجرا شد، به طبيعت اهميت چنداني نداده بود و سيماي شهري بيشتر نمود كارخانه اي و صنعتي داشت تا يك منطقه شهري سرشار از زندگي و الهام.
شكل گيري و سامان بخشي نظام مالكيت، نرخ خريد و اجاره، هزينه هاي زندگي چون خريد كالا، خورد و خوراك و... ، چگونگي قرارگيري فروشگاهها و مغازه هاي لوكس در كنارهم و همجواري رستوران ها و هتل هاي گرانقيمت و... همه مواردي هستند كه تضمين كننده ماندگاري اقتصادي و درآمدزايي در يك منطقه از شهر هستند، اما قدر مسلم ضامن حيات و پويايي آن بخش نيستند. بدين سبب يك منطقه شهري صرفا لوكس با نرخ هاي بالا، پاسخگويي به اقشار مختلف جامعه، توريست ها و مردمي كه روزگاري خاطراتي از پوتسدامرپلاتز داشته اند، نيست.
به نظر مي رسد كه مسافران و توريست ها از گراني هتل ساخته شده در سايت شكوه دارند و آپارتمانهاي بسياري در بخش مسكوني خالي مانده است، اجاره يك فروشگاه در مركز خريد براي مواد غذايي و ... گران است. اجاره يا تمليك يك فروشگاه در مركز خريد پوتسدام برابر اجاره يا تمليك چند فروشگاه نظير در مراكز پر رفت و آمد شهر برلين است، در صورتيكه به دليل قيمت هاي بالاي كالا در فروشگاهها، توان خريد مردم هم بسيار كمتر از مكانهاي ديگر است.
آيا پيامدهاي اين مساله معلول برنامه ريزي و طراحي شهري منطقه است؟ يا خطاي سرمايه گذارن سبب چنين ساخت و سازهايي شده است كه خاطره پوتسدامر پلاتز پس از بازسازي در روياهاي مردم باقي ماند و به دست معماران به واقعيت تاريخي بدل نشد؟